Þvagblöðru­krabbamein

Þvagblöðrukrabbamein er fjórum sinnum algengara meðal karla en kvenna. Sögulega eru þessi mein merkileg að því leyti að þau voru fyrst æxla sem tengd voru við sýkingu af völdum frumdýrsins Schistosoma hematobium og litarefni í efnaiðnaði.

Einkenni

  • Blóð í þvagi er algengasta einkennið, yfirleitt án þess að sársauki fylgi. Þvagið getur verið meira eða minna blóðblandað, eftir því hvar æxlið er staðsett. Stundum sést ekki blóðið með berum augum en hægt er að greina það með smásjárrannsókn á þvagi eða með sérsökum rannsóknarstrimli. Fjölmargar aðrar ástæður geta einnig verið fyrir því að blóð komi fram í þvagi, t.d. bakteríusýking, en einstaklingur með blóð í þvagi ætti alltaf að leita læknis. 
  • Tíð þvaglát, þvagtregða eða sviði við þvaglát getur í einstaka tilfellum verið merki um sjúkdóminn. Oftar eru þessi einkenni þó vegna annarra sjúkdóma svo sem þvagfærasýkinga. 

Orsakir og áhættuþættir

  • Sígarettureykingar. Áætlað er að um helmingur allra krabbameina í þvagblöðru geti tengst reykingum.
  • Grænmeti og ávextir hafa reynst verndandi gegn þvagblöðrukrabbameini, t.d. gulrætur, grænt grænmeti og ávextir.
  • Líkamsrækt hefur tengst bættum lífshorfum hjá þeim sem greinst hafa með krabbamein í þvagblöðru. 
  • Efnaiðnaður. Þeir sem vinna með viss efni sem notuð eru í iðnaði, t.d. gúmmí- og litaiðnaði, eru í aukinni áhættu. Talið er að þeir sem eru í snertingu við efnið beta-naphtylamine (sem hefur verið notað í litarefnaiðnaði) séu í fimmtíufaldri áhættu að mynda krabbamein í þvagvegum. Kolareykur er einnig álitinn vera áhættuþáttur. 
  • Blöðrubólga, t.d. af völdum sýkla, er mögulegur áhættuþáttur.• Geislun. Konur sem hafa fengið geislameðferð á grindarhol vegna góðkynja kvensjúkdóma eru í aukinni hættu á þvagblöðrukrabbameini síðar á ævinni. Þeir sem lifðu af kjarnorkusprengjurnar í Japan voru einnig í aukinni hættu á að fá sjúkdóminn.
  • Frumdýrið Schistosoma hematobium getur orsakað þvagblöðrusýkingu. Þetta er afar fátíð sýking í Íslendingum en hún er algeng t.d. í Egyptalandi. Einstaklingar með þessa sýkingu eru í aukinni áhættu á að fá sérstaka gerð æxlis í þvagblöðru, flöguþekjukrabbamein. Slík æxli eru þó aðeins um fimm af hundraði krabbameina í þvagblöðru.

Hvað er þvagblöðrukrabbamein?

Þvagvegakerfið sér um að flytja þvag, sem framleitt er af nýrunum, út úr líkamanum. Frá nýrum berst þvagið út í nýrnaskjóðu og svo niður eftir þvagleiðurum í þvagblöðru þar sem það safnast fyrir. Þaðan liggur leið þvagsins um þvagrásina út úr líkamanum. Slímhúð þvagvegakerfisins er klædd svokallaðri breytiþekju eða þvagvegaþekju (transitional cell). Krabbamein í þvagblöðru myndast í þekjufrumum í slímhúðinni og eru æxlin mjög mismunandi að gerð og þroskagráðu. Meirihluti æxlanna (75%) er totumyndandi vöxtur upp af slímhúðaryfirborði og vex ekki eða seint niður í þvagblöðruvegginn og í gegnum hann. Önnur æxli vaxa nánast frá byrjun ífarandi í vegg og niður í vöðvalög og geta dreift sér og myndað meinvörp.

Greining

Ef einkenni og þvagrannsókn gefa ástæðu til að ætla að krabbamein geti verið í þvagblöðru er gjarnan gerð röntgenrannsókn af þvagvegakerfinu, sneiðmyndataka og blöðruspeglun. 

TÖLFRÆÐI UM KRABBAMEIN Í ÞVAGVEGUM

  • Við röntgenrannsókn er skuggaefni sprautað inn í blóðið og skilst það síðan út með þvaginu. Með því að taka röð af röntgenmyndum er hægt að sjá hvort um grunsamlegar breytingar í þvagvegum, t.d. þvagleiðurum, sé að ræða.
  • Blöðruspeglun felur í sér að speglunartæki er þrætt upp eftir þvagrásinni og slímhúðaryfirborð þvagblöðrunnar skoðað. Læknirinn getur séð þvagblöðruna að innanverðu, og unnt er að taka vefjasýni frá óeðlilegum svæðum.
  • Meinafræðileg smásjárrannsókn slíkra vefjasýna gefur endanlega greiningu meinsins. Í blöðruspeglun er einnig unnt að sprauta vökva í þvagblöðruna og losa út aftur og smásjárskoða frumur í vökvanum (frumurannsókn). Slík rannsókn getur einnig leitt til greiningar æxlis.
  • Ómskoðun, tölvusneiðmynda- og segulómrannsóknir geta hjálpað til við að meta útbreiðslu æxlis.

Meðferð

Skurðaðgerð með brottnámi æxlis er meginmeðferð við þvagblöðrukrabbameini. Æxli sem vaxa einungis á yfirborði slímhúðar er oft hægt að hefla í burtu með hjálp tækis sem þrætt er upp í gegnum þvagrásina, svokallað TURT (trans urethral resectio of tumour). Ef æxli eru komin á hærra stig og hafa vaxið djúpt í vöðvavegg þvagblöðrunnar þarf oftast að fjarlægja alla þvagblöðruna og jafnvel einnig þvagrásina með skurðaðgerð. Geislameðferð verið valkostur í stað skurðaðgerðar og stundum er beitt staðbundinni meðferð þar sem lyfjum er sprautað inn í þvagblöðruna. Almenn krabbameinslyfjameðferð er notuð þegar æxli eru komin á hærra stig og/eða hafa myndað fjarmeinvörp sem í sumum tilfellum hafa reynst læknanleg.Í sumum tilvikum er meðferð samsett af krabbameinslyfjum, skurðaðgerð og geislameðferð.

Algengi og lífshorfur

Árlega greinast að meðaltali um 60 karlar og 15 konur með þvagblöðrukrabbamein og er meðalaldur við greiningu um 70 ár. Í árslok 2014 voru 522 karlar og 167 konur á lífi með sjúkdóminn.

Horfur sjúklinga með krabbamein í þvagblöðru eru misjafnar og fara eftir því hvaða gerð æxlis er um að ræða, útbreiðslu þess og vexti inn í nálæga vefi eða líffæri og einnig eftir meinafræðilegri þroskunargráðu æxlis. Ef meinið greinist áður en það nær að vaxa ífarandi inn í þvagblöðruvegginn er oftast hægt að lækna sjúkling alveg, en æxlin hafa tilhneigingu til að koma aftur og þurfa sjúklingar því reglubundið eftirlit. 

Hlutfallsleg fimm ára lifun er um 78% fyrir karla og 72% fyrir konur, en þessar góðu horfur byggjast á því að flest æxlin sem greinast eru totumyndandi æxli upp frá yfirborði slímhúðar og greinast á lágu sjúkdómsstigi. Sjúklingar sem greinast með æxli sem hafa náð að vaxa niður í vöðvalög og í gegnum blöðruvegginn hafa verri horfur.